پخته . « صلصال » يعنى داراى صلصله . « صلصال » صدا را مىگويند ؛ يعنى به شكلى درآمده بود كه مانند سفال صدا مىكرد . در قرآن راجع به خلقت انسان ، در جاهايى تعبير دارد انسان را از خاك آفريد ، يك جا تعبير دارد انسان را از گِل آفريد ، يك جا تعبير دارد انسان را از لاى گنديده آفريد ( مِنْ حَمَإٍ مَسْنونٍ ) « 1 » ، يك جا تعبير دارد انسان را از گل خشكيده آفريد . معلوم است كه اينها مراحل را ذكر مىكند . « از خاك آفريد » روشن است كه خاك قبل از گِل است و گل از خاك به وجود مىآيد . « لاى گنديدهء متعفن » : آب و خاك كه با همديگر مخلوط مىشوند ابتدا گل است ، بعدها كه مىماند ، در اثر تخميرها و فعل و انفعال‌هايى تبديل به يك « لاى گنديده » مىشود . « گل خشكيده » : اين باز از مراحل بعد است كه زمانى هم به اين حالت درمىآيد . قرآن خلقت انسان را در اين مراحل مختلف بيان كرده است : از خاك آفريده شده است ، از گل آفريده شده است ، از لاى گنديده آفريده شده است و از گل خشكيده آفريده شده است . اينها مراحلى در خلقت انسان را نشان مىدهد . در اينجا هم قرآن همين قدر تعبيرش اين است كه انسان را از گل خشكيده آفريد . از يك طرف به قرينهء اينكه مىگويد « از گل خشكيده » بايد بگوييم پس مقصود از « انسان » يعنى انسان اول ، كه بعضى از مفسرين اين جور گفته‌اند . ولى به قرينهء اينكه كلمهء « انسان » اسم جنس است نه اسم شخص ، و بعيد است كه الف و لام را الف و لام عهد بگيريم [ و بگوييم ] يعنى آن انسان معين ، آن انسان اول ، [ لذا ] مقصود اين است كه نوع انسان را ، منتها نوع انسان را به اعتبار آن اوايلِ اوايلش ، يعنى مىخواهد بگويد خلقت اوّلى انسان منتهى مىشود به گل خشكيده . اين هم باز تعبيرى است كه از نظر هدف نظير « وَالْارْضَ وَضَعَها لِلْانامِ » است ، يعنى اى انسان اگر روزى رسيدى به اينجا كه ابتداى خلقت انسان خاك بوده ، لجن بوده ، گل خشكيده بوده ، چه و چه بوده ، يك وقت اينها فكر تو را به آنجا نبرد كه پس يك تصادف بود كه انسان آفريده شد . انسان ( مخصوصاً مردمى كه در معارف الهى خيلى ورود ندارند ) گاهى به يك اسم از اسماء الهى توجه مىكند و اسمهاى ديگر خدا را غافل مىشود ، يعنى يك شأن از شؤون الهى را توجه دارد در حالى كه از شؤون ديگر الهى غافل است . غالباً مردم فقط به قدرت خدا توجه دارند . هرچه بگوييد ، مىگويد خدا كه قدرت دارد . فلان چيز آيا اين جور هست يا اين جور نيست ؟ خدا كه قدرت دارد چنين بكند ،

--> ( 1 ) . حجر / 26 .